Paleolit
Ludzie na ziemi goleniowskiej pojawili się już ok. 10.000 lat p.n.e. w starszej epoce kamienia łupanego – paleolicie. Prowadzili oni koczowniczy tryb życia i żyli z myślistwa oraz zbieractwa. Zamieszkiwali w namiotach ze skór zwierzęcych i kości. Ze skór zwierzęcych wykonywali również swoje odzienie. Posługiwali się narzędziami wykonywanymi z kości, skór, kamienia i drewna.
Na terenie Pomorza wyodrębniono z tego okresu tzw. kulturę świderską (datowana na okres między 10600 lat p.n.e. do ok. 9600 p.n.e.). Jej nazwa pochodzi od miejscowości Świdry Wielkie (obecnie część Otwocka). Odkryto tam nieliczne ślady pobytu ludności tej kultury, w postaci grocików krzemiennych z końcowego okresu paleolitu.
Narzędzia kamienne z epoki paleolitu – starsza epoka kamienia. 1- 2 pięściak, 3 – młotek, 4 – skrobak, 5 – klin, 6-7 toporek. (Hugo Rehbein. Heide Heimat-Lebensbilder aus der Gollnower Heide. Grafika: Paul Hermann Bastian, s. 17.)
Mezolit
W okresie środkowej epoki kamienia (mezolit – na naszym obszarze trwał ok. 7500 – 4000 p.n.e.) tereny Pomorza zamieszkiwała ludność kultury tardenuaskiej. Na Pomorzu ślady tej kultury odkryto m.in. w Bukowie pod Szczecinem, Dębnie w pow. myśliborskim i Czołpinie w pow. Słupskim. Typowymi wyrobami kultury tardenuaskiej są mikrolityczne ostrza o geometrycznym kształcie. Niewielkie krzemienne ostrza osadzane były na częściach drewnianych lub rogowych. Ludność tej kultury osiedlała się nad rzekami, jeziorami i posługiwała szydłami, sztyletami, harpunami i haczykami wykonanymi z kości i rogów. Swoje domy budowali na ziemi lub częściowo je wkopywali. Do konstrukcji używali kości dużych zwierząt, drewna i kamieni. Wytwarzali narzędzia rybackie, sieci i łodzie. W okresie tej kultury udomowiono psa.
Na ziemiach polskich z okresu mezolitu wyróżniono kulturę komornicką (od Komornicy koło Nowego Dworu Mazowieckiego), chojnicko – pieńkowską (od Chojnic na Pomorzu i Pieńkowa koło Otwocka) oraz janisławicką (od Janisławic koło Skierniewic).
Narzędzia krzemienne z okresu środkowej epoki kamienia znalezione w okolicach Żdżar.
(Hugo Rehbein. Heide Heimat-Lebensbilder aus der Gollnower Heide. Grafika: Paul Hermann Bastian, s. 19.)
Kultury neolityczne
W okresie neolitu ludzie prowadzili osiadły tryb życia. Hodowali zwierzęta oraz siali zebrane przez siebie nasiona. Ich pożywienie stanowiły rośliny, ziarno, mięso i mleko. Swoje domostwa budowali z drewna, trzciny, kamieni i gliny. Do wyrobu odzienia używali lnu i wełny. Zajmowali się tkactwem i garncarstwem. Z tego okresu pochodzą rozpoznane w niewielkim stopniu skupiska osadnicze w rejonie Lubczyny i Żdżar. Znaleziska są dosyć liczne, ale pojedyncze i wskazują na brak trwałych form zasiedlenia.
Wśród ludów, które pojawiły się w tym okresie znajdowały się plemiona, które nazywamy ludami kultury ceramiki wstęgowej. Plemiona te pojawiły się około 4500 lat p.n.e. Ich nazwa pochodzi od charakterystycznych ozdób na wyrabianych przez nich glinianych garnkach. Na terenie Goleniowa odkryto osadę tej kultury, która miała tu charakter peryferyjny. Pojedyncze znaleziska śladów poza Goleniowem znajdowano również w Lubczynie.
Wyroby ludów kultury ceramiki wstęgowej. 1-7 ceramika, 8 siekierka kamienna asymetryczna, 9 motyka kamienna w kształcie kopyta szewskiego.
(Tadeusz Waga. Pomrze w czasach przedhistorycznych. Toruń 1934, s. 14.)
Około 4000 lat p.n.e., a więc niemal równolegle z ludami kultury ceramiki wstęgowej pojawiły się plemiona pucharów lejkowatych. Ich nazwa pochodzi także od garnków, jakie po nich przetrwały. Ślady tej kultury, sprzed około 3500 lat p.n.e. zauważalne są w Goleniowie. Świadczą o tym znaleziska z Twaróg, Miękowa i Goleniowa, w którym w zakolu Iny w tym czasie znajdowała się wioska rybacka.
Po kulturze pucharów lejkowych, na ziemi goleniowskiej pojawiały się plemiona kultury ceramiki dołkowo – grzebykowej, kultury ceramiki pucharów dzwonowatych, kultury ceramiki sznurowej i kultury amfor kulistych. Ludność kultury dołkowo – grzebykowej pozostawiła po sobie ślady, które tworzą dość zwarty układy przestrzenny w okolicach Goleniowa i Żdżar. Fragmenty ceramiki kultury dołkowo-grzebykowej znaleziono także w Żółwiej Błoci. Ślady kultury amfor kulistych znaleziono m.in. w Miękowie i Żdżarach.
Naczynia kultury amfor kulistych II okresu neolitu. (Józef Kostrzewski. Pradzieje Pomorza. Toruń 1934, s. 23.)
Ludność kultury ceramiki sznurowej na ziemi goleniowskiej pojawiła się w końcowym okresie neolitu (2200-1700 p. n. e.). Używała ona naczyń zdobionych wątkiem sznurowym. Znaleziono wiele śladów pobytu ludów tej kultury. Odkryć takich dokonano między innymi w okolicach: Białunia, Bolechowa, Burowa, Klinisk, Krępska, Żdżar, Łaniewa, Marszewa, Miękowa, Modrzewia, Mostów, Stawna, Żółwiej Błoci oraz Goleniowa. W samym Goleniowie rozpoznano cmentarzysko tego ludu.
Chaty ludzi z okresu kultury ceramiki sznurowej. (Hugo Rehbein. Heide Heimat. Grafika: Paul. Hermann Bastian,
s. 29.)
